11

Z Demopædia
Skocz do: nawigacja, szukaj



retour à Strona główna | Przedmowa | Indeks
Rozdział | Wstęp | Pojęcia ogólne Indeks 1 | Opracowanie danych statystyki demograficznej indeks 2 | Rozmieszczenie i struktura ludności indeks 3 | Umieralność i chorobowość indeks 4 | Małżeństwa indeks 5 | Urodzenia indeks 6 | Ruch ludności i reprodukcja ludności indeks 7 | Migracje indeks 8 | Demografia ekonomiczna i społeczna indeks 9
Section | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 20 | 21 | 22 | 23 | 30 | 31 | 32 | 33 | 34 | 35 | 40 | 41 | 42 | 43 | 50 | 51 | 52 | 60 | 61 | 62 | 63 | 70 | 71 | 72 | 80 | 81 | 90 | 91 | 92 | 93

11

110

Podstawowe jednostki statystyczne 1 używane w demografii można podzielić na dwie kategorie; jednostki abstrakcyjne utworzone przez zdarzenia (201-3) i jednostki konkretne. Spośród ostatnich jedną z najważniejszych jest człowiek 2 lub osoba 2 — dawniej mówiono także: dusza 2 lub głowa 2 (por. 902-7). Gospodarstwo 3 jest złożoną jednostką statystyczną o charakterze ekonomiczno-społecz-nym, składającą się w zasadzie ze wszystkich osób zamieszkujących zazwyczaj razem. Definicja gospodarstwa jest różna w różnych krajach, a nawet w różnych dochodzeniach. Żeby ułatwić porównanie międzynarodowe, zalecano definiowanie gospodarstwa jako grupę osób żyjących w tym samym mieszkaniu (120-1) i spożywających posiłki wspólnie oraz rozróżnianie poza gospodarstwami rodzinnymi 4, odpowiadającymi definicji ogólnej, także gospodarstw zbiorowych 5, w skład których wchodzą osoby zamieszkałe w internatach, sanatoriach, domach dziecka itp. Uważa się zazwyczaj, że człowiek żyjący samotnie stanowi gospodarstwo jednoosobowe 6.

  • 3. Dawniej używano także nazwy dym na oznaczenie grupy osób skupionych przy jednym ognisku (domowym). Liczono więc dymy, jak my dziś liczymy gospodarstwa.

111

Gdy gospodarstwo rodzinne (110-4) obejmuje kilka osób, nazywa się je członkami gospodarstwa 1, przy czym jedną z nich uważa się za głowę gospodarstwa 2. Nie ma ogólnej zasady, która by ustalała, kogo należy uważać za głowę gospodarstwa; w pewnych przypadkach może to być osoba będąca głównym żywicielem 3 gospodarstwa. Formularze spisów zawierają na ogół pytanie dotyczące pokrewieństwa 4 istniejącego między głową gospodarstwa i poszczególnymi pozostałymi członkami gospodarstwa. Pozwala to na rozróżnienie poszczególnych grup w obrębie gospodarstw złożonych 5, tj. gospodarstw, których nie wszyscy członkowie należą do tej samej rodziny biologicznej (113-1).

112

Rodzinę 1 (por. 113 i 115) należy starannie odróżniać od gospodarstwa (110-3). Rodzina powstaje z więzów wynikających z procesu reprodukcji, a więzy te mają sankcję społeczną w postaci prawa lub zwyczaju. W społeczeństwach typu europejskiego rodzina opiera się przede wszystkim na związku (114-8) między mężem i żoną wynikającym z zawarcia małżeństwa i na pokrewieństwie (114-3) istniejącym między rodzicami 2 : ojcem 3 i matką 4 a ich dziećmi 5: synami 6 i córkami 7.

113

Grupę utworzoną przez parę małżeńską (503-4) i jej dzieci (112-5) nazywa się czasem rodziną biologiczną 1. Z punktu widzenia wzajemnych stosunków, dzieci tej samej pary małżeńskiej nazywają się braćmi 2 lub siostrami 3. Ich zespół stanowi rodzeństwo 4. Jeżeli dzieci mają tylko ojca wspólnego lub tylko matkę wspólną, nazywamy ich przyrodnimi braćmi 5 lub przyrodnimi siostrami 6.

114

O dwóch osobach, z których jedna jest potomkiem drugiej lub które należą do potomstwa 1 wspólnego przodka 2, mówimy, że są to krewni 3 lub osoby spokrewnione 4. Między tak spokrewnionymi osobami wyznaczamy stopień pokrewieństwa 4. Stosunek między rodzicami (112-2) i ich dziećmi nazywa się synostwem 5, gdy rozpatruje się go w odniesieniu do dzieci, oraz ojcostwem 6 lub macierzyństwem 6, gdy rozpatruje się go w odniesieniu do osoby ojca lub matki. Słowo progenitura 7 oznacza ściśle biorąc zespół dzieci (112-5) tej samej osoby, tego samego małżeństwa, albo grupy osób (por. 116-3) czy małżeństw; stosuje się je czasem na oznaczenie potomstwa w szerszym znaczeniu (wnuki, prawnuki) (114-1). Pokrewieństwo (114-3) w ścisłym znaczeniu, rozumiane jako stosunek wspólnoty krwi, należy odróżniać od powinowactwa 8, które jest stosunkiem powstałym między krewnymi jednego z małżonków a drugim małżonkiem. Potocznie jednak mówi się często o powinowatych jako o krewnych.

  • 1. W języku prawniczym na oznaczenie potomka używa się określenia krewny zstępny.
  • 2. Podobnie w stosunku do przodka używa się określenia krewny wstępny.
  • 3. Pokrewieństwo może być w linii prostej — między przodkami i potomkami, oraz w linii bocznej — w pozostałych przypadkach.

115

W znaczeniu techniczno-demograficznym rodzina 1, którą nazywa się wtedy także rodziną statystyczną 1 albo rodziną spisową 1, jest jednostką statystyczną (110-1), którą definiuje się różnie w różnych krajach. W niektórych krajach definicja rodziny statystycznej odpowiada rodzinie biologicznej (113-1). W innych krajach natomiast względy gospodarcze i społeczne sprawiły, że rodzinę (.112-1) rozumie się podobnie jak gospodarstwo (110-3) i definiuje się rodzinę statystyczną w oparciu o główny trzon rodziny 2 w gospodarstwie, utworzony przez głowę gospodarstwa (111-2) i jej współmałżonka oraz te zamieszkałe z nimi dzieci, które nie są w stanie małżeńskim i nie mają potomstwa.

116

Demografowie używają terminu generacja 1 na oznaczenie zespołu osób urodzonych w jakimś danym okresie czasu. Jeżeli nie precyzuje się dokładnie tego okresu, to przyjmuje się, że chodzi o rok kalendarzowy, a zespół osób urodzonych w tym roku nazywa się rocznikiem 2. W tym samym znaczeniu używamy także terminu kohorta 2. Zarówno w demografii, jak i w genealogii jako generację 3 można rozumieć progeniturę (114-7) pewnej generacji w znaczeniu 116-1 (tak np. dzieci migrantów nazywa się drugą generacją). Rozpatruje się czasem generacje złożone z osób tej samej płci, o których mówi się wtedy jako p generacjach męskich 4 lub generacjach żeńskich 5, szczególnie gdy chodzi o obliczenie odstępu czasu między kolejnymi generacjami (713-1).

* * *

retour à Strona główna | Przedmowa | Indeks
Rozdział | Wstęp | Pojęcia ogólne Indeks 1 | Opracowanie danych statystyki demograficznej indeks 2 | Rozmieszczenie i struktura ludności indeks 3 | Umieralność i chorobowość indeks 4 | Małżeństwa indeks 5 | Urodzenia indeks 6 | Ruch ludności i reprodukcja ludności indeks 7 | Migracje indeks 8 | Demografia ekonomiczna i społeczna indeks 9
Section | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 20 | 21 | 22 | 23 | 30 | 31 | 32 | 33 | 34 | 35 | 40 | 41 | 42 | 43 | 50 | 51 | 52 | 60 | 61 | 62 | 63 | 70 | 71 | 72 | 80 | 81 | 90 | 91 | 92 | 93